NGHĨ VỀ HƯỚNG ĐI CỦA THƠ LỤC BÁT
Văn học nghệ thuật nói chung, thơ ca nói riêng, thì tố chất hàng đầu phải nhắc đến là khám phá và sáng tạo. Điều này cần thiết và đúng với cả chủ thể, tức người sang tác và khách thể, tức người thưởng ngoạn. Đây cũng chính là thước đo giá trị, tài năng, trình độ người sáng tác và tiêu chí quan trọng để đánh giá tác phẩm, công trình, đồng thời là góc độ tham chiếu để soi xét hướng đi, đặc điểm, sắc thái một nền văn học nghệ thuật cùng diễn biến qua từng chặng đường. Trong các loại hình văn chương, thơ ca có lợi thế ở việc dễ đi vào tâm trí người thưởng thức, đáng chú ý là thơ lục bát, dù biến thể, đổimới thế nào chăng nữa những tiêu chí cơ bản có tính nguyên lý để nhận ra tác phẩm không mấy thay đổi. Đấy cũng là thể thơ sớm có mặt trong nền thơ ca của nước nhà. Trước hết và khởi đầu là thơ ca dân gian cũng do đặc tính truyền miệng được phổ biến lan truyền rộng rãi, qua suốt các chặng đường lịch sử có chỗ đứng vững vàng trong nền văn học nghệ thuật. Đồng thời có thể thấy sự gặp gỡ thuận chiều thông qua ngôn ngữ thấu hiểu chiều sâu tâm hồn dân tộc.
Trong bối cảnh để dễ nhớ dễ thuộc, thì sự hài hòa cân đối nhịp nhàng của thể thơ, sự giản dị và dễ hiểu của câu chữ cùng bố cục theo trình tự sự việc, thời gian là cần thiết. Về mặt bằng của những bài ca dao, kể cả hò vè, không khỏi có những câu những đoạn thô tháp, gần với câu nói cửa miệng, mặt khác không phải không có những đoạn, những câu hay và mới mẻ. Chẳng hạn như “ Hỡi cô tát nước bên dàng, sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi”. Múc nước thì đãđành, nhưng múc ánh trăng thì là sự khám phá sáng tạo. Từ đó, phương pháp tư tưởng khi tiếp cận với sáng tạo nghệ thuật là không quá sa đà vào thời điểm xưa nay, mà tiếp cận trực diện tác phẩm mặc dù thời điểm là cần thiết. Phải quan tâm đến chất lượng, tác dụng ảnh hưởng, nói gọn lại, là cái hay, sức hấp dẫn thôi miên quyến rũ của tác phẩm với bạn đọc, xã hội, qua thử thách của thời gian và không gian. Cũng cần chú ý tách bạch và giao thoa giữa cái hay và cáimới của sáng tạo nghệ thuật. Đã có không ít định nghĩa về cái mới ở lĩnh vực này. Rải rác một số nhận định có thể chấp nhận, đây đó còn không hiếm sự nhầm lẫn, biểu hiện lệch lạc đan xen trong nhận thức cũng như khi vận dụng. Phải nói ngay một điều là cần đặt thơ lục bát trong tổng thể thơ ca nói chung, đồng thời kết hợp sắc thái riêng của từng loại hình, thể thơ. Và có lẽ trong tương quan với các thể thơ khác, thơ lục bát vẫn bảo lưu những nét ổn định về truyền thống nhiều hơn cả. Như đã nhiều lần đề cập đến, văn học là nghệ thuật của ngôn ngữ, mà ngôn ngữ là cái vỏ vật chất của tư duy.
Cỗi gốc của sự đổi mới là đổi mới tư duy ở việc tiếp cận và biểu đạt đối tượng phản ánh. Đọc bài thơ hay hình ảnh câu chữ có sức hấp dẫn và cần thiết; Để có sức lay dộng tâm hồn, thấm thía ở ý nghĩa sâu nào, người cầm bút phải đi vào chiều sâu đối tượng phản ánh, kể cả xa, khơi gợi giá trị nhân văn mới thật bền vững. Chẳng riêng loại hình góc khuất của tâm hồn. Phải quan sát, suy ngẫm phát hiện cả nhữngchi tiết tế vi của cuộc sống mà thông thường khó nhận ra. Lần giở lại những tác phẩm tiêu biểu từ trước tới nay, bụi mờ của thời gian có thể che phủ những cơ sở của vật chất nhưng giá trị tinh thần thì còn mãi. Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du là một dẫn dụ. Đó là truyện thơ hiếm hoi bằng thể lục bát, mà đến giờ vẫn được người đời sau lưu truyền nhắc nhở. Là bởi giá trị hiện thưc và nhân đạo của tác phẩm, những hình ảnh câu thơ giàu sức sáng tạo, lay động lòng người. Để giải mã vấn đề làm sao có được thơ hay, vẫn là những ý tưởng được nhắc nhở quen thuộc mà ở thời xưa và nay, kể cả giai đoạn tìm kiếm cái gọi là cách tân, đổi mới vẫn là mẫu số chung như cách đặt vấn đề ban đầu nêu ra. Đương nhiên trên đà phát triển cùng giao lưu văn hóa xã hội, văn học nghệ thuât, thơ ca cũng có bước chuyển mình và thơ lục bát không là ngoại lệ. Thơ ca không sa đà, ngập chìm vào cái hiện thực thứ nhất, có tính chất trực giác, mà đi vào những suy cảm, kể cả thế giới tâm linh huyền ảo, chiều kích không gian, biên độ phản ánh, phát huy mở rộng trường liên tưởng với lối viết tượng trưng, siêu thực, ấn tượng. Ngoài những ưu thế muôn thuở chú mục câu chữ, những “ thần cú nhãn tự”, thơ còn quan tâm đến kết cấu, tổ chức tác phẩm. Với văn xuôi, dòng chữ như nhịp bước thông thường, nhưng với thơ, lại là bước nhảy. Cái quãng cách câu chữ hàm chứa cả tình cảm ý nghĩ. Kể cả những khoảng lặng thơ ca không phải để giãn cách nghỉ ngơi mà vẫn tiềm ẩn ý tứ. Đôi khi không có chữ nhưng lại có nghĩa. Với câu thơ lục bát tuân thủ nghiêm ngặt quy định 6/8. Sự ngắt dòng ngắt nhịp không thể tùy tiện rồi băm nát câu thơ như muốn chứng tỏ cách tân đổi mới. Tất cả tiểu xảo kỹ thuật không thể làm thơ hay hơn, mới hơn mà chỉ gây sự mệt mỏi rắc rối phiền phức với tác giả lẫn độc giả. Nhất là du nhập máy móc để thỏa mãn sự tò mò hiếu kỳ dạng thức thơ ca ở đâu đó, bởi ai cũng rõ mỗi đất nước dân tộc có nét đặc thù về các mặt và ở lĩnh vực văn hóa, văn học nghệ thuật lại càng thấm thía điều này. Có một việc như nghịch lý, là để nâng cao chất lượng, sức hấp dẫn của thơ ca cùng sự đổi mới, trong đó có thơ lục bát, lại càng phải giữ vững đặc tính dân tộc, từ tâm hồn, tính cách đến thể điệu, ngôn ngữ nghệ thuật, bảo tồn và phát huy giá trị nhân văn của tác phẩm. Sự sáng tạo và nhu cầu đổi mới là đặc trưng bản chất của văn chương, nói như một nhà thơ ở xứ sở xa xôi nào đó, thì đầu đến cuối bài thơ đã cũ đi rồi. Người ta có thể chê bai một đồ vật cũ mòn, nhưng còn công dụng, trái lại, một khi tác phẩm nghệ thuật, một bài thơ cũ mòn, coi như buông bỏ. Nhất là với thơ lục bát, chỉ sơ sẩy buông thả đôi chút, là trở thành câu hò vè, diễn ca, nôm na thô thiển. Đã có những ý kiến là thơ lục bát dễ làm nhưng khó hay. Đúng ra làm bài thơ lục bát đích thực không dễ chút nào, trừ những khi chỉ ghép vần dễ dãi.
Vậy trước nhu cầu nâng cao chất lượng cùng đổi mới, nhất là sự ồn ào của xu trào hiện nay, người làm thơ lục bát theo hướng nào đây? Điều này không khu biệt riêng thể thơ nào, nói rộng ra cả các loại hình nghệ thuật. Phải củng cố nhận thức rồi dấn thân vào việc cầm bút sáng tạo. Sống và viết, vượt qua những cám dỗ tầm thường, ngụy trang dưới vỏ bọc tiểu xảo kỹ thuật, khám phá những cái mới, nét đẹp của đối tượng đề cập đến, có sức hút lay động lòng người; Tìm ra góc soi chiếu thích hợp để rồi gửi gắm qua lối viết không cũ mòn, có sắc thái riêng mà giản dị, khác với cái giản đơn thô thiển ban đầu, vươn tới gíá trị nhân văn sâu sắc. Kể cả từ những bài thơ êm dịu mượt mà lẫn mạnh tợn gai góc, thì cái đích tới vẫn là khơi dậy giá trị tốt đẹp của con người. Chỉ cần lướt nhanh những tác phẩm xưa nay còn lắng đọng trong tâm trí mỗi người, đủ minh chứng và trả lời cho những điều đã nêu trên.
Thàng 7 năm 2023
Phạm Ngà
Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam
Nguyên Giám đốc NXB HP, Nguyên PCT Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng
Twitter
Google
Yahoo
Facebook
Gửi cho bạn bè