Sức chứa dung lượng hiện thực trong các con thuyền văn chương, thế mạnh trước hết thuộc về tiểu thuyết. Sau tiểu thuyết là truyện ngắn. Truyện ngắn với tư cách thể loại là hình thức văn xuôi tự sự cỡ nhỏ, giới hạn dung lượng phản ánh chỉ tập trung miêu tả một mảnh, một vài biến cố của cuộc sống, một tâm trạng hay vài tâm trạng. Sử dụng thế mạnh của truyện ngắn để phản ánh và suy ngẫm về con người và cuộc sống luôn là thách thức đối với các tác giả truyện ngắn, mà hiệu quả nghệ thuật cuối cùng là tác phẩm. Theo dòng thời gian sàng lọc, chọn lựa, tác phẩm truyện ngắn sẽ bầu nên nhà truyện ngắn và ghi danh tác giả vào đội ngũ viết truyện ngắn.

Nhà văn Sương Nguyệt Minh

 Gần 20 tác giả truyện ngắn (Minh Ánh, Đường Vinh Bình, Hà Đình Cẩn, Thảo Dân, Đỗ Hàn, Lã Thế Khanh, Nguyễn Văn Lạc, Nguyễn Hoàng Long, Lê Xuân Mai, Hương Nghĩa, Hà Phạm Phú, Ngô Văn Phú, Cù Tiến Tuất, Phùng Kim Trọng, Lê Thuần Thảo, Thanh Vĩnh, Thái Vượng…) đã làm nên diện mạo truyện ngắn Vĩnh Phúc sau chiến tranh từ năm 1975 đến nay. Có thể nói mọi mặt của đời sống xã hội đã được các tác giả truyện ngắn đề cập, và phản ánh những mối quan hệ con người với con người qua những lát cắt hiện thực.

 Chiến tranh là đề tài không cũ mòn.

 Chiến tranh đã kết thúc từ lâu, nhưng mảnh đất hiện thực chiến tranh vẫn là cánh đồng màu mỡ, rộng lớn để nhà văn sáng tạo. Người lính trong “Những ngày xưa còn lại” không chỉ hi sinh thân mình, mà còn chịu cảnh đói khát tình cảm khác giới: Đêm muôn loài sinh nở, giống cái gọi bạn tình, “sinh chuyện thèm trai” thành stress. Lát cắt hiện thực của nhà văn Hà Đình Cẩn là: chính cái lúc nữ binh vật vã, co giật, stress ấy lại vô tình đồng lõa với kẻ chiếm đoạt trinh tiết của mình. Cuộc đời nữ binh rẽ ra hướng khác, để rồi sau đó bẽ bàng, ê chề, nhưng dù có khổ sở vì thị phi cũng còn hơn đồng đội nằm lại ở chiến trường. Chiến tranh dưới ngòi bút của Hà Đình Cẩn là cuộc chiến tranh không tiếng súng mà vẫn dữ dội, khủng khiếp.

Lát cắt hiện thực của nhà văn Lê Xuân Mai là cái cắc cớ, dị biệt của chiến tranh đã đẩy con người vào tình thế trớ trêu, khó xử khi chàng trai và cô gái yêu nhau mà không biết là anh em cùng cha khác mẹ. “Hóa giải một tình yêu” của Lê Xuân Mai chỉ có một phương án duy nhất đúng, hợp lý là: nói ra hết sự thật.

Nhà văn Lê Xuân Mai còn thêm lát cắt hiện thực nữa là: Bi kịch người lính quen cầm súng, trở lại đời thường quản lý kinh tế không khỏi bỡ ngỡ, lạ lẫm trước sự phức tạp, mới mẻ của lĩnh vực mới. Mất danh dự vì nhẹ dạ cả tin bị sập bẫy trước thủ đoạn ma ranh bày mưu lập mẹo của bọn trục lợi. Truyện ngắn “Nỗi niềm của bạn” là tâm sự nhưng cũng là thông điệp: Con người không phải lĩnh vực nào cũng thành công, một khi không tự hiểu mình.

Dường như, các nhà văn đi qua chiến tranh viết về những mất mát hi sinh bao giờ cũng buốt giá hơn những người quan sát chiến tranh. Người chồng hi sinh ở chiến trường, người vợ nhớ thương, đau đớn đến mức hóa điên rồi chết là hai lần mất mát. Nhà văn Thái Vượng không hề bi kịch hóa hiện thực “chết hai lần”, ông chỉ muốn viết truyện ngắn “Mẹ Thảo” để nói lên sự thật vẫn cứ là sự thật dù buốt giá. Ở một lát cắt hiện thực khác, Thái Vượng lại ngợi ca tâm hồn người lính, chàng lính vẫn chấp nhận yêu thương nữ binh, dù cái mặt cô đầy sẹo nham nhở do cứu kho đạn. Cái hiện thực khủng khiếp này không phải ai cũng có gan đối mặt, và có đủ lòng nhân ái để đi qua sự khắc nghiệt trong truyện ngắn “Người con gái áo tím”.

 Muôn mặt đời thường.

 Đời thường với những số phận được - mất, hạnh phúc - bất hạnh, thiện - ác, … luôn là chất liệu không vơi cạn cho văn chương. Nhà văn Đỗ Hàn đi tìm lát cắt hiện thực thân phận “Người làng rắn”. Câu chuyện không chỉ là rắn, mà là mối quan hệ giữa người với người. Có những xao xuyến ngoài chồng ngoài vợ, nhưng cuối cùng đều bình yên. Cái sự bình yên ở đoạn kết đối lập với đoạn mở mất rắn, xót xa, trằn trọc không ngủ vì tiếc của, giận dỗi vợ chính là thủ pháp so sánh tâm trạng rất có hiệu quả nghệ thuật. Văn của Đỗ Hàn hay ở chi tiết: Giấc mơ của Bân cắn vào cánh tay trần người tình nhưng thực ra đang cắn vào bụng con rắn hổ mang bị mất, chui vào chăn. Ám ảnh không phải sự ghê rợn mà là sự liên tưởng đến sự chết chóc, mất mát.

Lát cắt hiện thực “Những đồng tiền của mẹ” của Lã Thế Khanh có 3 sự lạ: Lạ bởi đồng tiền làm ra lại do ông bố quản lý chứ không phải bà mẹ. Lạ bởi bà mẹ không xin tiền chồng mà xin tiền của con rồi để dành cho con của con (tức là cho cháu). Lạ bởi một người mẹ, người vợ nông dân “suốt ngày phơi lưng bán mặt ngoài đồng”, không đi chợ búa, không quản lí tiền, dường như vai trò rất mờ nhạt trong nhà, cất giấu tình thương chỉ đến khi chết người thân mới biết. Một lát cắt hiện thực nữa của Lã Thế Khanh là những “Năm tháng đã qua” của người chị tần tảo hi sinh cả đời con gái, không đi lấy chồng để ở nhà chăm sóc bố mẹ. Cuối đời lại nuôi nấng chăm sóc con của em trai mình. Đó là hi sinh tận tụy của người phụ nữ Việt Nam.

Nhà văn Hà Phạm Phú lại chọn lát cắt hiện thực ở cái sự tưởng như phi lí: Kẻ ăn trộm nhưng không phải người xấu. Đọc truyện ngắn “Gạo”, tôi liên tưởng đến Giăng Van Giăng của Victo Hugo. “Đói ăn vụng, túng làm liều”, Nhân vật Gạo ăn trộm tảng thịt vì vợ ốm, nhà nghèo, đói ăn. Kẻ ăn trộm nhưng đầy lòng tự trọng, anh ta và cả cô vợ ốm đều giấu thân phận, nguồn gốc, không muốn lộ diện, không muốn làm tổn thương người bạn tử tế thời xưa đi học.

“Thiếp báo hỉ mùa thu” của nhà văn Ngô Văn Phú là lát cắt hiện thực: Tuổi trẻ và lòng say mê cống hiến; tình yêu, hạnh phúc cá nhân với lợi ích tập thể. Cô gái yêu rừng, nghiên cứu rừng đến quên cả hạnh phúc riêng tư. Nhưng, cuối cùng hạnh phúc cũng mỉm cười với cô, thiệt thòi được đền bù, dù có chậm trễ.

“Chuyện viết ở làng” của Cù Tiến Tuất là một hiện thực đau đớn ở nông thôn đang vật vã trong quá trình đi lên ấm no hạnh phúc. Tác giả chọn lát cắt: Đằng sau cái vẻ bình yên, cuộc sống dễ chịu ở làng là những bất ổn, xáo trộn các giá trị đạo đức. Tôn ti trật tự gia đình bị phá vỡ, thói tư lợi, giáo dục xuống cấp…, và những trăn trở, loay hoay thoát khỏi đói nghèo của làng quê.

Nhà văn Phùng Kim Trọng lại chọn một lát cắt hiện thực “Thôi miên” để nói về thói lừa đảo của con người. Nhân vật của Phùng Kim Trọng có thể giỏi giang về chuyên môn nhưng khờ khạo ở ngoài đời, dễ bị lừa mà không biết. Bị lừa còn bởi không kiềm chế được lòng tham. Truyện ngắn như một bài học cảnh giác trong các mối quan hệ giữa người và người.

“Lũ trẻ bây giờ” là một hiện thực mới mẻ, sinh động, giàu bản lĩnh, tự tin. Nhà văn Lê Thuần Thảo đặt vấn đề: Mỗi thời mỗi khác. Không bị gò vào con đường mòn cũ của cha anh, lớp trẻ có con đường riêng tự chọn: thực tế thực dụng mà hiệu quả. Cái mới được tôn trọng và chăm sóc để phát triển. Ở lát cắt hiện thực khác, nhà văn Lê Thuần Thảo đưa đến bạn đọc một “Bất ngờ đêm trừ tịch”: Qua những xáo trộn cuộc đời, thân phận tha hương lại trở về đất mẹ đúng lúc giao thừa. Thực ra là hạnh phúc đến bất ngờ.

Trở lại mô típ cũ “sự cay nghiệt của vợ cả, nỗi thiệt thòi cam chịu  của vợ lẽ” bằng cách viết mới, nhà văn Thanh Vĩnh thuyết phục bạn đọc bằng câu chuyện lấy vợ hai của ông đại tá cảm động, xót xa. Người đàn bà lỡ thì chắt chiu, bòn mót từng giọt hạnh phúc là một lát cắt đời sống… lạnh người.

 Thế giới nhân vật.

 Người lính ở mặt trận, người lính trở về hậu phương, người mẹ lính, người vợ lính, người yêu lính với tư cách là nhân vật văn học trong truyện ngắn Vĩnh Phúc khá đậm nét không chỉ ở đường viền hình dáng mà còn ở tâm hồn. Người đọc bắt gặp “Cô gái mặc áo tím” - một nữ chiến sĩ đánh đổi số phận cứu kho đạn và chấp nhận chung sống với cái mặt bị thương tật băm nát trong nỗi đau đớn, sợ hãi nhưng không tuyệt vọng. Thế giới nhân vật trong truyện ngắn “Những ngày xưa còn lại”: Là cô nữ thanh niên xung phong Ngần chưa chồng mà chửa sợ hãi với cái thai hoang. Là cô đội trưởng Phi thêm biệt danh Hộ Pháp “hổ báo coi khinh” lại sợ vắt. Là những cô thanh niên xung phong ở chiến trường tuổi mười tám, hai mươi sống chết ở cung đường thì khô như ngói, không thèm lãng mạn, sẵn sàng tát cánh lái xe tán tỉnh vớ vẩn, nhưng khi nghỉ ngơi, ăn ngon, mặc sạch sẽ thì sinh chuyện đàn bà… thèm trai.

Người lính đặc công Trần Hữu oanh liệt trong chiến đấu, về với cuộc sống đời thường, cứu giúp, cưu mang những đứa trẻ lang thang cơ nhỡ từ “Quán mãng xà vương” trong những ngày Tết là bình phương lòng tốt. Nhân vật của tác giả Thảo Dân “cứu một người phúc đẳng hà sa” được đền đáp bằng số phận “ở hiền gặp lành”.

Cuộc sống đời thường tưởng như bình lặng, nhưng phức tạp, phong sinh động, có bất ổn bất hạnh, có sung sướng hạnh phúc thì chính cuộc sống cũng sinh ra những nhân vật mang gương mặt cuộc sống khác nhau. Nhưng nổi lên, và có ấn tượng là các thân phận yếu đuối, hoặc tật nguyền: Cô bé mù (Ngày mai - Đường Vinh Bình), dì Thân dở hơi (Hoa dại - Hương Nghĩa), người con gái quá lứa lỡ thì phải làm lẽ (Mưa chảy tràn qua mặt -  Thanh Vĩnh”, người đàn bà quý phái chạy trốn gia đình, dấu nỗi đau chồng phản bội vào những giọt nước mắt (Trên chuyến tàu đêm - Minh Ánh), người nữ binh sau chiến tranh quá lứa nhỡ thì phải trở thành (Người đến sau - Nguyễn Hoàng Long) kiên trì chắt chiu từng giọt tình cảm của con chồng bằng chính tấm lòng nhân hậu của mình. Người giáo viên muốn làm việc tốt, người tốt cũng khó khăn như chống tiêu cực (Thầy giáo làng - Nguyễn Văn Lạc)…

Từ những quan sát tinh tế đời sống, Đường Vinh Bình xây dựng thành công nhân vật cô bé mù bẩm sinh trong truyện ngắn “Ngày mai” bị dì ghẻ hắt hủi, bị bố vô tình thờ ơ. Bé gái tội nghiệp, cô đơn khát khao tình người, thèm được chơi với đứa em trai bé xíu cùng cha khác mẹ mà vẫn xa vời. Nhân vật cô bé mù khiến người đọc cảm thương, xót xa thân phận con người.

Nhân vật trong truyện ngắn “Mưa chảy tràn qua mặt” của Thanh Vĩnh gần gũi, rõ nét như có thể cầm tay, đối thoại, nói chuyện được. Người vợ cả cay nghiệt có phần lạnh lùng độc ác. Ông chồng đại tá nhu nhược. Người vợ lẽ cam chịu, nhẫn nhịn dồn góp, mót từng phút giây hạnh phúc.

Người đàn bà “Trên chuyến tàu đêm” của Minh Ánh sang trọng, đẹp đôi khi lặng thầm gạt những giọt nước mắt. Nhìn bề ngoài sao biết được nhân vật bất hạnh hay hạnh phúc, nhưng sự thực nhân vật đang trốn chạy khỏi ông chồng giàu có trăng hoa, trốn chạy cái gia đình được xây dựng từ thuở yêu chàng sinh viên nghèo kiết xác.

Như là“Hoa dại”, dì Thân không thật tính người sống trong sự kì thị, thờ ơ của người thân. Nhân vật của tác giả Hương Nghĩa đáng thương hơn đáng tội, nhưng bạn đọc cũng xót xa cái tình người lạnh lẽo…

 Truyện ngắn Vĩnh Phúc (1975-2010) thiên về bút pháp hiện thực truyền thống. Phần nhiều là giọng kể từ cảm xúc thật và trải nghiệm của người viết. Những biến cố, sự kiện đời sống được đưa vào tác phẩm với người này thì ồ ạt, với người kia thì tiết chế, chọn lọc. Nhân vật da dạng, người nhân ái, người góc cạnh xù xì, người yếu đuối, kẻ cay nghiệt, người thiệt thòi…

Truyện ngắn Vĩnh Phúc thiên nệ thực nên còn vắng thiếu chất lãng mạn, hoặc huyền ảo… Văn kể và tả là chủ đạo. Nhân vật thiên về hành động, mà ít những ngẫm ngợi giằng xé nội tâm.

Tuy vậy, chỉ những gì đọc được ở tập Văn xuôi Vĩnh Phúc (1975-2012), tôi cũng nhận ra: đã hình thành một đội ngũ viết truyện ngắn ở Vĩnh Phúc.

Sương Nguyệt Minh (Theo Tạp chí Văn nghệ Vĩnh Phúc số 11+12 năm 2012)