Cảm nhận sau khi đọc bài "Lối Cũ Mình Em" của Nhà giáo - Nhà thơ Nam Do (Đỗ Đức Năm) "LỐI CŨ MÌNH EM"

TIẾNG LÒNG DAY DỨT CỦA MỘT TÂM HỒN THỦY CHUNG VÀ BI KỊCH THỜI GIAN  

LỐI CŨ MÌNH EM

 Đường xưa lối cũ mình em

Ngược dòng kỷ niệm kiếm tìm bóng ai

 Đã từng chung đoạn đường dài

Từ lâu vắng bạn sánh vai với mình

Tìm về lối cũ trao tình

Dường như còn đó bóng hình xa xôi

Ngồi buồn đơn chiếc lẻ loi

Xuyến xao nỗi nhớ, lệ rơi nghẹn ngào

Lối xưa gợi nhớ năm nào

Nắm tay dạo bước, dạt dào đắm say

Một mình một bóng hôm nay

Con tim xa xót, mắt cay lệ sầu

Trách người sao nỡ đi đâu

 Đôi bờ xa cách, nhịp cầu dở dang

Lời yêu khắc cốt lỡ làng

Bao giờ bến cũ thuyền sang hỡi người...!?

N.Đ

Tác giả: Đỗ Đức Năm

           Trong dòng chảy vô thủy vô chung của văn học, đề tài tình yêu và sự chia ly chưa bao giờ là cũ. Thế nhưng, khi đọc "Lối Cũ Mình Em" của nhà thơ Nam Do, người ta không khỏi ngạc nhiên và day dứt trước một dòng cảm xúc quá đỗi trẻ trung, mãnh liệt nhưng cũng đầy chiêm nghiệm của một cây bút đã đi qua cái tuổi "xưa nay hiếm". Bài thơ là sự giao thoa tuyệt đẹp giữa cái tôi trữ tình cô đơn và bút pháp nghệ thuật mang đậm màu sắc cổ điển pha lẫn hiện đại. Dưới góc nhìn lý luận văn học xã hội, tác phẩm không chỉ là tiếng lòng của một cá nhân, mà là biểu tượng của một thế hệ tâm hồn thủy chung, son sắt đến nghẹn lòng.

Ngay từ tiêu đề và những dòng thơ mở đầu, tác giả đã đặt nhân vật trữ tình vào một không gian ngập tràn hoài niệm:

"Đường xưa lối cũ mình em

Ngược dòng kỷ niệm kiếm tìm bóng ai

Đã từng chung đoạn đường dài

Từ lâu vắng bạn sánh vai với mình"

        Cấu trúc toàn bài được xây dựng trên nghệ thuật tương phản đối lập triệt để. Tác giả sử dụng cặp phạm trù: Quá khứ (chung đoạn đường dài, sánh vai) đối lập với Hiện tại (mình em, vắng bạn). Trục thời gian bị đảo ngược bằng hành động "ngược dòng kỷ niệm". Trong lý luận văn học, "lối cũ" không đơn thuần là một địa danh vật lý, nó là không gian tâm tưởng, là nơi lưu giữ tần số hạnh phúc của ngày xưa. Cái hay của nhà thơ Nam Do là ở chỗ, dù người viết là một đấng nam nhi, một người thầy tóc đã bạc, nhưng lại hóa thân một cách trọn vẹn vào cái tôi "mình em" đầy nữ tính, dịu dàng và cam chịu. Bản lĩnh nghệ thuật này chứng minh một tâm hồn nghệ sĩ vô biên, không bị giới hạn bởi tuổi tác hay giới tính. Càng lùi sâu vào không gian ký ức, nỗi đau càng hiện hình cụ thể. Từ những cảm xúc trừu tượng, nhà thơ đã cụ thể hóa nó bằng những xung động của giác quan:

"Tìm về lối cũ trao tình

Dường như còn đó bóng hình xa xôi

Ngồi buồn đơn chiếc lẻ loi

Xuyến xao nỗi nhớ, lệ rơi nghẹn ngào" .

.. "Một mình một bóng hôm nay

Con tim xa xót, mắt cay lệ sầu"

Về mặt bút pháp, hệ thống từ láy “xa xôi”, “đơn chiếc”, “lẻ loi”, “xuyến xao”, “nghẹn ngào”, “xa xót” được mật độ hóa một cách có chủ đích. Chúng tạo nên một hiệu ứng cộng hưởng âm điệu trầm buồn, như những làn sóng cảm xúc gối lên nhau. Đỉnh điểm của sự đau đớn không dừng lại ở tinh thần mà đã chuyển hóa thành nỗi đau thể xác: “con tim xa xót”, “mắt cay lệ sầu”. Đây chính là biểu hiện cao nhất của cái gọi là “trữ tình nhập thân” trong lý luận phê bình. Tác giả không đứng ngoài để kể về nỗi buồn, tác giả đang sống trọn vẹn trong nỗi buồn đó. Khổ thơ cuối cùng là sự bùng nổ của cảm xúc, chuyển từ thể tự sự, miêu tả sang trực cảm triết lý và chất vấn số phận:

"Trách người sao nỡ đi đâu

Đôi bờ xa cách, nhịp cầu dở dang

Lời yêu khắc cốt lỡ làng

Bao giờ bến cũ thuyền sang hỡi người...!?"

        Hình ảnh “đôi bờ”, “nhịp cầu dở dang”, “bến cũ”, “thuyền sang” là những thi liệu rất quen thuộc trong ca dao và thơ ca cổ điển. Tuy nhiên, khi vào tay Nam Do, chúng mang một sinh mệnh mới. Từ "trách" ở đầu khổ thơ không phải là sự hằn học, oán giận, mà là cái "trách yêu" đầy bất lực trước định mệnh.

       Dưới góc nhìn xã hội học văn học, câu thơ "Lời yêu khắc cốt lỡ làng" phản ánh một giá trị nhân sinh sâu sắc. Trong một thời đại mà mọi thứ dường như chuyển động quá nhanh, tình yêu đôi khi vội vã, thì cái tình cảm "khắc cốt ghi tâm" của nhân vật trong thơ Nam Do như một điểm tựa tinh thần vững chãi. Đó là biểu tượng của một thế hệ coi tình yêu là lý tưởng sống, là thứ duy nhất không bị xói mòn bởi thời gian. Dấu chấm hỏi kết hợp dấu chấm than ở cuối bài (...!?) mở ra một khoảng trống vô tận, một câu hỏi lơ lửng giữa thinh không không có lời đáp, kéo dài nỗi buồn thương vào lòng người đọc.

          "Lối Cũ Mình Em" là một cấu trúc liên thông hoàn thiện từ hình thức đến nội dung. Tác phẩm đi từ cái nhìn ngoại cảnh (đường xưa lối cũ) dẫn nhập vào nội tâm (nhớ nhung, rơi lệ) và kết thúc ở sự suy tư về số phận (bến cũ, thuyền sang).

         Bài thơ là minh chứng về tình yêu vĩnh cửu... cho thấy: Tuổi tác có thể làm già đi mái tóc, nhưng không thể chạm đến một tâm hồn thi sĩ chân chính. Tác giả Nam Do đã cống hiến cho cuộc đời một bài thơ tình hay, một nốt nhạc trầm nhưng vang vọng trong buổi "thu cạn". Tác phẩm chắc chắn sẽ còn "lưu lại mãi trên những trang viết của cuộc đời"và như lời một nhà thơ nào đó đã viết “ Thơ không có tuổi bao giờ”…

Ngày 29/9/2026

(Khách Văn) Nhà thơ Phạm Tự

Hội Viên Hội VHNT tỉnh Tuyên Quang.

Biên tập và giới thiệu :BTV Lục bát VN Hồ Đình Bắc.