Trong bảng đánh giá truyện Kiều, tức Ðoạn Trường Tân Thanh, tức Kim Vân Kiều, Phạm Quỳnh, bút hiệu Thượng Chi đã tận tình tán dương giá trị văn chương của tác phẩm thi hào Nguyễn Du... cũng như không tiếc lời ca tụng giá trị đạo đức. Lâu lắm rồi, khi tôi đọc luận về Kiều trong kỳ thi Tú Tài phần thứ Hai, đề thi có viết: Bình giải câu sau đây của Phạm Quỳnh: “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn; tiếng ta còn, nước ta còn” Tương tự, khi viết về Bài Tựa Truyện Kiều do Chu mạnh Trinh viết bằng chữ Hán, được dịch ra tiếng Việt là Ðoàn Tự Thuật: “Giả sử ngay khi trước, Liêu Dương cách trở, duyên chàng Kim đừng dở việc ma chay,quan lại công bằng, án Viên Ngoại tỏ ngay tình oan uổng, thì đâu đến nỗi: son phấn mấy năm lưu lạc, đem thân cho thiên hạ mua cười, mà chắc biên thùy một cõi nghênh ngang, ai xui được anh hùng cởi giáp? Thì sao còn tỏ được là người thục nữ mà đủ đường hiếu nghĩa... nào biết đâu bông hạnh nở ngoài tường, chưa để con ong qua tới.”.

     Vào năm 1953-1954, tôi theo học lớp đệ tứ bậc Trung học, chuẩn bị kỳ thi tốt nghiệp Trung học đệ nhất cấp. Thầy Cung Giũ Nguyên làm giáo sư lớp chúng tôi, phụ trách môn Việt văn và môn Vẽ(thầy Nguyên vốn nổi tiếng tài hoa, từng vẽ tranh sơn dầu cho hiền thê của cô Nguyên). Chương trình khóa học là Tỳ Bà Hành(học rồi, với thầy Nguyễn Suyên đã mất từ lâu), Ðoạn Trường Tân Thanh, Nguyễn công Trứ, Hồ xuân Hương... và một số nhà thơ khác. Trong tác phẩm Ðoạn Trường Tân Thanh, chúng tôi say mê nhất là Kiều ở lầu Ngưng Bích, Kiều tiễn Thúc Sinh, Từ Hải làm quen với Kiều và Kim Trọng xin Kiều tái hợp. Ðoạn thơ nào, thầy Nguyên cũng trích dẫn câu thơ thế nào là hay, thế nào là đẹp. Kiều tưởng nhớ tới Kim Trọng, khi chàng và nàng đã thề thốt dưới trăng, uống chung chén rượu đồng tâm:

“Tưởng người dưới nguyệt chén đồng'

     Từ bấy đến nay, Kiều không hề được nghe tin tức gì về Kim Trọng, khiến Kiều mỏi mòn khắc khoải mỏi cổ chờ mong ngóng đợi:

“Tin sương luống những rày trông mai chờ“

     Khi Thúc Kỳ Tâm bỏ tiền ra mua chuộc Kiều từ lầu xanh trở về cùng nàng chung sống, được ít lâu, Thúc sinh nghe lời Kiều, tìm cách van xin năn nỉ Hoạn Thư, vốn là vợ cả của Thúc sinh, nổi tiếng 'sư tử Hà đông': “Ở ăn thì nết cũng hay,nói điều ràng buộc thì tay cũng già ”.. Thế là “Người lên ngựa, kẻ chia bào', trời đã bắt đầu sang thu, rừng phong bên đường đã bắt đầu vàng úa, đượm màu chia ly, thật thích hợp với màu buồn lãng mạn.“Rừng phong, thu đã nhuốm màu quan san'. Thúc sinh ra đi, đường xa vạn dặm, chỉ có một người một ngựa; Kiều ở lại một mình, cũng chỉ vò võ một thân, phòng không chiếc bóng, mong đợi tình nhân vấn kế, không biết lành dữ ra sao.

“Người về chiếc bóng năm canh,

 Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi.

 Vầng trăng ai xẻ làm đôi,

 Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường“

     Rồi mười lăm năm sau, sau khi Kiều giải nghiệp bằng cách tự tử ở sông Tiền Ðường được cứu sống, được đoàn viên cùng cố nhân cha mẹ anh em :“này chồng, này mẹ, này cha, này là em ruột này là em dâu ”,Kiều sung sướng, hạnh phúc tưởng như người đang sống trong giấc mộng. Rồi Kim Trọng mon men ngỏ lời cùng Kiều xin nàng được cùng nhau sum họp, nói cho đúng là tái hợp:

...” Tan sương đầu ngõ, vén mây giữa trời.

 Hoa tàn mà lại thêm tươi,

 Trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa

 Có điều chi nữa mà ngờ,

 Khách qua đường để hững hờ chàng Tiêu“

     (Câu thơ này, thầy Nguyên nhận xét nói quá,vì cường điệu, phóng đại, tạo nhiều hư cấu. Không thể tuy tàn nhưng hoa vẫn tươi, tuy tàn nhưng trăng vẫn tròn hơn cả trăng rằm! Lời cầu xin tha thiết, chân thành, thành khẩn đến thế, chả trách Kiều không mềm lòng sao được?

     Nhưng cuộc vui dẫu có vui bao nhiêu, kéo dài đến mấy cũng đến lúc tàn; tiệc rượu dẫu có vui say bao nhiêu cũng không phải lúc nào cũng vui say quá chén. Ðoạn Trường Tân Thanh, dẫu hay, dẫu đẹp bao nhiêu, cách mấy đi nữa , cũng gặp phải cái gai, cắn phải những hạt cát không ngờ. Cắn nhầm, nhai phải một hạt cát , mảnh xương vụn , xương bò , xương lợn, đủ làm ta ngừng nhai ,cau mày, nhăn mặt. Chén rượu, miếng sơn hào hải vị bỗng trở nên mất ngon, hết cả đậm đà. Ðoạn Trường Tân Thanh cũng vô tình gặp phải một số nhược điểm không sao tránh khỏi, châm chước được. Xin đơn cử một vài thí dụ điển hình. Trong hai câu thơ đầu, Nguyễn Du diễn ý ra văn xuôi: trong cuộc đời trăm năm của một người, hai chữ “tài “và chữ “mệnh “luôn luôn xung khắc nhau, đố kỵ nhau, nôm na ... ghét nhau.Nguyễn Du diễn ý thành thơ:

“Trăm năm trong cõi người ta,
 Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau”