Với đặc thù của lĩnh vực nghệ thuật, mọi sáng tạo đều mang dấu ấn riêng của cá nhân. Tuy nhiên, các chế độ, chính sách đối với nghệ sĩ lại đang mang tính cào bằng, không chú ý đến đặc thù của lao động nghệ thuật, và vì vậy, không động viên được sức sáng tạo của người nghệ sĩ. Tìm hiểu về vấn đề này, chúng tôi đã tìm gặp NSƯT Lan Hương (NH kịch Việt Nam). Sau nhiều ngần ngại, chị trò chuyện với chúng tôi một cách chân thành, thẳng thắn: Không muốn "kêu ca", nhưng đúng là chế độ, chính sách cho nghệ sĩ đang còn nhiều hạn chế!

* Xin chào nghệ sĩ, chị có thể giải thích rõ hơn vì sao nhiều nghệ sĩ lại ngần ngại khi bàn tới  chủ đề này?

- Nói thật nhé, đã và đang có quá nhiều những câu chuyện, phát ngôn của nghệ sĩ về vấn đề chế độ, chính sách, tiền cát-sê... trong đó, không phải phát ngôn nào cũng đáng tin cậy, dễ gây hiểu lầm và làm công chúng có cái nhìn thiếu thiện cảm về giới nghệ sĩ. Chúng tôi là những người làm nghệ thuật, cũng chỉ muốn nói về những câu chuyện liên quan đến các sáng tạo nghệ thuật thì thấy thoải mái hơn. Cũng còn một lý do nữa, là những điều mong muốn, kiến nghị, chúng tôi cũng đã nói mãi rồi, nhưng cũng chẳng thấy hồi âm, và mọi chuyện, sau nhiều năm, vẫn chưa có gì thay đổi.

* Cụ thể, các nghệ sĩ đã có kiến nghị những gì?

- Tôi chỉ nói chuyện ở Nhà hát chúng tôi thôi nhé. Theo tôi biết, từ nhiều năm trước, Nhà hát đã kiến nghị thay đổi cách tính bậc lương cho nghệ sĩ. Lương nghệ sĩ được tính theo ba bậc. Những nghệ sĩ lâu năm như chúng tôi, hiện cũng chỉ ở mức cao nhất của bậc ba, tức là bậc thấp nhất, ngang với các nghệ sĩ có tuổi nghề ít hơn chúng tôi nhiều. Là bởi, nếu muốn chuyển lên bậc trên, thì chúng tôi phải thi chuyển bậc, phải đáp ứng rất nhiều tiêu chuẩn về bằng cấp theo quy định hiện hành như đối với công chức Nhà nước. Mà nói thật, nghệ sĩ chúng tôi có khả năng biểu diễn, nhiều khi học truyền nghề chứ chẳng cần qua trường lớp chính quy, việc đáp ứng đủ các yêu cầu như thế là rất khó. Các nghệ sĩ được phong danh hiệu, hay đạt được các giải thưởng quốc tế, cũng không được ưu tiên, đặc cách gì trong việc xét lương cả.

* Nhưng ngoài lương, nghệ sĩ còn được hưởng một số chế độ phụ cấp khác?

- Trước kia, tức là khá lâu rồi, Nhà nước có quy định nghệ sĩ được hưởng phụ cấp thanh sắc, và khi tập vở mới cũng được bồi dưỡng. Nhưng khoản kinh phí này, nói thật, không đáng kể. Nếu tôi nhớ không nhầm thì hình như là khoảng 10 nghìn đồng một buổi tập. Như cách dựng vở hiện nay, có đạo diễn chỉ tập trung nghệ sĩ để tập vở trong có 10 buổi, nghệ sĩ phải tự tập ở nhà, thì bồi dưỡng tập vở chỉ được nhận 100 nghìn đồng. Mỗi năm Nhà hát chúng tôi được đầu tư kinh phí để dựng hai vở... Trong khi, lao động nghệ thuật của các nghệ sĩ là rất nặng nhọc.  Hiện Nhà nước áp dụng hình thức khoán chi cho các nhà hát, thì mỗi nghệ sĩ chúng tôi được nhận thêm một khoản về thanh sắc, nhưng cũng chẳng đáng là bao. Mà cũng chỉ các nghệ sĩ trong biên chế mới được như vậy. Nhà hát chúng tôi còn có một số nghệ sĩ trẻ được nhận làm theo chế độ hợp đồng, họ chỉ được nhận một mức lương cố định, hình như là gần hai triệu đồng. Khó khăn lắm, nên nếu ai muốn gắn bó lâu dài với nghề, thì cũng phải tìm thêm những công việc khác, nhiều khi không liên quan đến nghệ thuật, để có thể bảo đảm cuộc sống.

* Xin được tò mò một chút, các nghệ sĩ thường làm thêm những công việc gì?

- Ðủ loại công việc. Nhưng cá nhân tôi thì chỉ làm những việc liên quan đến nghệ thuật: đóng phim, lồng tiếng, biểu diễn sự kiện... Tôi biết, cũng có người nói tại sao một người có chút tiếng tăm như tôi, nhiều lúc, lại nhận những vai diễn ở những trích đoạn rất bình thường. Nhưng họ không hiểu, tôi nhận vai diễn đó không phải vì tôi, bởi với vai diễn đó, tôi có thể tạo điều kiện cho một số diễn viên trẻ có điều kiện tham gia trích đoạn đó, và có thêm một phần thu nhập, chính đáng, bằng lao động nghệ thuật.

* Nhưng các hoạt động đó, ít nhiều, sẽ ảnh hưởng đến khả năng sáng tạo của nghệ sĩ?

- Tất nhiên là khó tránh khỏi. Cũng chẳng ai muốn vậy, chỉ là vì cuộc sống cả thôi. Nhưng theo tôi nghĩ, mỗi nghệ sĩ đều có lòng tự trọng nghề nghiệp. Chúng tôi đều rất yêu nghề, và đều muốn tạo nên những sáng tạo nghệ thuật đặc sắc. Dù Nhà hát rất thông cảm, tạo điều kiện để các nghệ sĩ có khả năng sắp xếp cuộc sống tốt nhất, nhưng các nghệ sĩ trong Nhà hát chúng tôi đều rất tự hào về môi trường làm việc của mình, và khi Nhà hát có kế hoạch tập luyện, biểu diễn, dù ở thành phố hay đi lưu diễn vùng xa, tất cả các nghệ sĩ đều thực hiện rất nghiêm túc, hết mình.

* Nếu kiến nghị thêm lần nữa, chị sẽ nói gì?

- Tôi mong Nhà nước, khi xây dựng chế độ, chính sách cho các nghệ sĩ, chú ý hơn đến đặc thù nghề nghiệp rất khác biệt của lĩnh vực này, để có những quy định phù hợp hơn, tạo điều kiện cho nghệ sĩ thật sự sống được bằng nghề, để có thể chuyên tâm, hết mình với những sáng tạo nghệ thuật.

* Xin cảm ơn cuộc trò chuyện thẳng thắn, cởi mở của chị.

Ngô Phương Thảo thực hiện

(Nguồn: Báo Nhân Dân)