LBVN: Nhân kỷ niệm một năm sự kiện nhân văn “Hàng vạn phạm nhân cùng thi viết tự truyện” ở Việt Nam, chúng tôi cho đăng bài viết của tác giả Nguyễn Bích Lan để cung cấp cho bạn đọc thêm một góc nhìn toàn cảnh về vấn đề này. "Nói rằng nhà tù là nơi nở rộ tài năng văn chương nghe có vẻ hài hước, nhưng không phải là không có lý. Trong kho tàng văn chương của thế giới có không ít những tác phẩm nổi tiếng đã được viết trong các nhà tù…".
Có thể liệt kê ra cả một danh sách dài những tác phẩm văn chương bất hủ đã được thai nghén hoặc được viết trong các nhà tù từ thời Trung Cổ cho đến thời hiện đại. Đôn Kihôtê tác phẩm tâm lý trào phúng được bầu chọn là một trong những tiểu thuyết hay nhất mọi thời đại của nhà văn Tây Ban Nha sống vào thế kỷ 17 Xervantex là một ví dụ. Xervantex bắt đầu viết tiểu thuyết này vào năm 1602, khi ông đang bị giam trong một nhà tù ở La Mancha, thuộc miền Trung của Tây Ban Nha vì những vướng mắc liên quan đến tiền bạc. Chính trong những ngày ngồi tù ông đã tưởng tượng ra câu chuyện của chàng hiệp sĩ tài ba xứ Mantra Đôn Kihôtê, một nhân vật phản ánh tính đa diện của con người từ tính gàn dở, thiếu thực tế, đến sự lãng mạn, tế nhị, yêu thương con người, yêu tự do… Giống như Xervantex, O.Henry, nhà văn Mỹ, người được mệnh danh là bậc thầy của truyện ngắn, cũng là người đã có những sáng tác được viết trong tù. Năm 1898, khi đang làm việc cho ngân hàng First National Bank ở Taxas ông bị đổ oan cho tội biển thủ tiền công quỹ, nhưng vì không có cách nào chứng minh sự trong sạch của mình ông buộc phải chấp nhận án tù ba năm. Trong khi ngồi tù ông dùng thời gian của mình để viết truyện ngắn và không ít những truyện ngắn đặc sắc của ông được thai nghén trong thời kỳ này, như truyện “Whistling Dick’s Christmas Stocking”(Chiếc tất đựng quà Giáng sinh của Whistling Dick) và các truyện ngắn in trong tập “Cabbages and Kings”(Những chiếc bắp cải và những ông vua). Tiểu thuyết nổi tiếng “Our Lady of the Flowers” (Qúy bà của những bông hoa) của nhà văn người Pháp Jean Genet, cuốn “The Pilgrim's Progress” (Thiên lộ lịch trình) của nhà văn người Anh John Bunyan, thi phẩm “To Althea, from Prison” (Thơ gửi người yêu viết trong ngục) của thi sĩ người Anh Richard Lovelace… cũng là những tác phẩm trứ danh được viết ở trong tù. Trong kho tàng văn học Việt Nam cũng có một số tác phẩm được viết ở trong tù. Được biết đến nhiều nhất có lẽ là tập thơ “Nhật ký trong tù” của Hồ Chí Minh. Tập thơ gồm 133 bài thơ, được sáng tác từ tháng 8 năm 1942 đến tháng 9 năm 1943 trong thời gian Hồ Chí Minh bị chính quyền Tưởng Giới Thạch giam giữ ở nhiều nhà lao ở Quảng Tây, Trung Quốc. Đây là tác phẩm được đánh giá là đặc sắc cả về mặt nghệ thuật lẫn tư tưởng, đã được nhiều học giả trong và ngoài nước nghiên cứu và đã được đưa vào giảng dạy trong các nhà trường.
Có thể nói, những biến cố của đời người, những trải nghiệm cá nhân đặc biệt, cùng sự dư thừa thời gian trong một không gian chật hẹp cách ly với thế giới bên ngoài là động cơ thúc đẩy hoặc đánh thức năng lực sáng tác văn chương ở không ít những tù nhân. Viết ở trong tù không đơn thuần chỉ là cách giết thời gian, mà còn là cách tìm đến tự do. Tuy nhiên, việc sáng tác ở trong tù không dễ dàng gì. Xervantex đã viết trong lời tựa của tác phẩm Đôn Kihôtê: “Tôi thai nghén nó (cuốn tiểu thuyết Đôn Kihôtê) trong một nhà tù, nơi trú ngụ của mọi bất tiện và mọi âm thanh buồn thảm". Jean Genet đã phải sử dụng những mảnh giấy màu nâu mà các bạn tù của ông dùng để gấp những chiếc túi như một công việc được giao để viết lên những dòng của tiểu thuyết Our Lady of Flowers. Nhà văn Nga Aleksandr Solzhenit-syn, người được trao giải Nobel năm 1970, trong thời gian bị cầm tù vì tội xúc phạm lãnh đạo đã viết: “Trong cô đơn và khó khăn tôi đã bí mật sáng tác - ở trong trại tôi chỉ có thể viết những bài thơ ở trong đầu”. Viết đã khó, nhưng giữ được những gì đã viết còn khó hơn. Nhiều tác phẩm được sáng tác trong tù không phải là tác phẩm được in từ bản thảo đầu tiên mà từ những bản thảo được viết lại lần thứ hai, thứ ba. Trong lời tựa của cuốn Shantaram, một tác phẩm được coi là hiện tượng xuất bản ở thập kỷ 90 của thế kỷ trước, tác giả người Australia Gregory David Roberts đã kể rằng, tác phẩm của ông “được viết bằng máu và nước mắt”. Ông đã phải đấu tranh với cả các bạn tù và cai ngục để bảo vệ “sự sống” cho đứa con tinh thần của mình và phải cố gắng tái tạo Shantaram sau hai lần bản thảo của ông bị quản ngục đốt.
Tìm hiểu nội dung các tác phẩm văn chương ra đời trong những nhà tù chúng ta có thể thấy không phải tất cả những tác phẩm đó đều là những trang nhật ký về cảnh tù đầy được văn chương hóa. Thật đáng ngạc nhiên, rất nhiều trong số những tác phẩm đó viết về một thế giới trái ngược hẳn với thế giới trong tù. Đôn Kihôtê là những áng văn của sự tự do về suy nghĩ và hành động, sự phong phú, rộng lớn của trải nghiệm và bối cảnh. Những truyện ngắn của O’Henry được nhen nhóm trong thời gian ông ở tù không vương màu u ám, tuyệt vọng mà đậm chất hài hước, dí dỏm. Ngay cả Shantaram, tác phẩm kể lại một phần cuộc đời tù tội của tác giả, cũng chứa đầy hy vọng và sự tự chủ., tự do. Ngay trong trang đầu của cuốn sách Gregory David Roberts đã viết: “Khi tôi bị xích vào tường, qua tiếng gào thét trong tâm khảm, tôi hiểu rằng cho dù trong hoàn cảnh bất lực, đớn đau, thương tổn như vậy, tôi vẫn tự do: Tự do căm ghét những kẻ đang tra tấn tôi hoặc tha thứ cho bọn họ.”
Có lẽ sự ra đời và tồn tại của các tác phẩm kể trên đã nói cho thế giới điều gì đó về sức mạnh và ý nghĩa của văn chương đối với thế giới phía sau song sắt. Ở Anh đã có một tổ chức mang tên Các nhà văn trong tù. Được thành lập năm 1992 với mục đích phát hiện các tài năng sáng tác văn học ở các tù nhân cũng như hỗ trợ việc xuất bản các tác phẩm, tổ chức này đã đưa được các chương trình khuyến khích sáng tác văn học tới 130 nhà tù trong nước, mở các lớp dạy sáng tác, tổ chức các buổi thảo luận về văn học và kịch nghệ, các buổi đọc truyện, thi viết truyện ngắn dành cho các tù nhân. Tổ chức này cho biết, nhiều tù nhân đã tham gia các chương trình của họ với sự háo hức và thực sự mong muốn viết được cái gì đó để chia sẻ với mọi người. Tương tự như vậy, năm 1971 Trung tâm Thúc đẩy Sáng tạo Văn học mang tên PEN của Mỹ đã thành lập một dự án hỗ trợ sáng tác văn học trong nhà tù, tập trung vào các hoạt động nhằm giảm bớt việc kiểm duyệt xuất bản đối với các sáng tác của tù nhân, cải thiện hệ thống thư viện trong nhà tù, cung cấp máy chữ cho các tù nhân.
Bên cạnh các tổ chức, nhiều cá nhân cũng quan tâm đến việc thúc đẩy hoạt động sáng tác trong nhà tù. Giáo sư Doran Larson của trường đại học Hamilton ở New York, sau khi thực hiện một cuộc nghiên cứu công phu về tiềm năng sáng tác văn học ở các tù nhân tại các trại giam ở Mỹ, đã bắt đầu thực hiện một dự án về sáng tác văn học trong nhà tù để các sinh viên của ông có cơ hội tương tác với các tù nhân đang bị giam giữ tại nhà tù Attica ở New York. Có thể nói các dự án như dự án mà Doran Larson và các sinh viên của ông đang thực hiện ít nhiều đã thu được những kết quả đáng mừng.
Nói về việc văn chương đã thay đổi cuộc đời của mình trong thời gian ở tù như thế nào Louis Ferrante, một cựu trùm găngxtơ ở New York đã viết: “Tôi có thể lựa chọn sống theo pháp luật, nếu tôi thực sự muốn. Cái ngày tôi quyết định lựa chọn như vậy toàn bộ cuộc đời tôi đã thay đổi. Khi tôi bắt đầu đọc sách, tôi hiểu rằng mình đã thoát khỏi sự giam cầm của bốn bức tường. Tôi đã đọc về những người đã vượt lên chính mình và tôi tin rằng đối với tôi mọi chuyện chưa quá muộn. Từ việc đọc được một cuốn sách tôi nghĩ rằng tôi có thể tự viết ra một cuốn sách của riêng mình.” Và năm 2008 Ferrante đã cho xuất bản cuốn sách đầu tay của anh, cuốn Unlocked: A Journey from Prison to Proust (Giải phóng: Hành trình từ nhà tù đến Proust). Chưa tính đến việc những tác phẩm như cuốn sách kể trên của Ferrante có phải là một sản phẩm văn hóa đọc có giá trị hay không, chỉ xét đến tác dụng đánh thức mặt nhân văn ở những con người đã từng lầm lỗi thông qua văn chương chúng ta cũng đã có đủ lý do để khuyến khích việc sáng tác trong các nhà tù.
.jpg)
Twitter
Google
Yahoo
Facebook
Gửi cho bạn bè