Nhân dịp tập thơ lục bát "Tự Thanh II" của Nhà thơ Hải Thanh (Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam) mới được NXB Văn học ấn hành Quý II - 2012; chúng tôi xin  giới thiệu bài viết  " Hải Thanh làm mới lại thơ lục bát" của Nhà thơ Nguyễn Hưng Hải ( Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam) tới bạn đọc.

Nhà thơ Hải Thanh

Không ngắt nhịp, xuống dòng, không tìm thi tứ lạ nhưng Hải Thanh đã làm mới lại những câu thơ lục bát bằng thi liệu và những ý tưởng đan cài nhiều vỉa tầng thành tư tưởng đầy can dự vào thời thế và nhân thế. Khác với thơ lục bát của Nguyễn Bính nghiêng bút chủ âm về nỗi buồn, về tình yêu lỡ dở, về một nông thôn đang “trôi” dần khỏi nông thôn, thơ lục bát của Hải Thanh là tiếng lòng nhiều trắc ẩn, là một thái độ rõ ràng của một tâm thế luôn đứng ra bênh vực và bảo vệ cho cái đẹp đã và đang bị băng hoại. Sự chuyển dịch về lối sống, về quan niệm, về kết cấu làng xã, văn hóa ở nông thôn đang tiệm cận với văn minh đô thị. Nhưng hệ lụy từ nó cũng để lại nhiều vết thương, nhiều niềm đau, nhiều sự tiếc nuối. Hải Thanh đã dũng cảm dấn thân vào mảng đề tài tưởng như quen thuộc, thân thuộc mà lại vô cùng khó viết này. Và anh đã biết tìm đúng mạch, khơi đúng lạch luồng, khắc họa được một nông thôn vùng trung du Bắc Bộ đang có nhiều sự lạ và cái mới trong “Tự thanh II” xuyên suốt cả tập thơ một đề tài, một cái nhìn nhất quán, một trăn trở nghĩ suy đầy trách nhiệm. Trong tập thơ này, Hải Thanh đã “chạm” đến cái “hồn” của dân tộc, xác lập được những giá trị mới trong việc tìm tòi, đổi mới thơ truyền thống. Và qua đó, anh đã cho chúng ta thêm hiểu biết về những sự chuyển dịch trong cả đời sống và tư tưởng ở nông thôn hiện nay. Đã có rất nhiều truyện, ký viết về nông thôn – nông nghiệp – nông dân khá hay nhưng để có một tập thơ hay ở mảng đề tài này là một thử thách đối với bất cứ nhà thơ nào. Ngay cả những tên tuổi về lục bát thì “tỉ lệ” những bài lục bát hay viết về nông nghiệp – nông thôn – nông dân cũng còn  khiêm tốn. Nói như thế để thấy “Tự thanh II” của Hải Thanh thực sự là một đóng góp cho thi đàn cả nước, trong việc khắc họa chân dung những con người, tâm trạng của nhân thế và thời thế ở nông thôn trong thời hội nhập.

Sinh ra và lớn lên ở một vùng quê nghèo khó của tỉnh Vĩnh Phúc đang có rất nhiều cái mới lạ, đi đầu trong cả nước, nên Hải Thanh thấm được những sự thẩm thấu và bứt phá. Đi qua những lời du dương dễ ru ngủ những tâm hồn; đi qua những vũng ao làng đầy váng chua, bèo tấm; đi qua sáng tối những mặt người nơi đồng quê lam lũ, Hải Thanh đã đến được căn cốt của cõi người trong những sáng tạo mang tính truyền thống nhưng lại đầy can dự, bứt phá theo hướng hiện đại. Và trong sự hiện đại ấy, Hải Thanh đã lắng lọc qua chuyển dịch, để hiện rõ một giọng điệu, một phong cách biết làm lạ đi nhiều sự đã quen, làm mới lại những điều đã cũ. Nông thôn qua cái nhìn của Hải Thanh là một nông thôn đang vận động, đang chuyển dịch, đang có rất nhiều việc phải làm, nhiều điều phải nghĩ ngợi, phải quan tâm.

Tắm mình trong văn hóa làng với một tuổi thơ đẫm đầy nước mắt, ngày khôn lớn lại chịu nhiều va đập, lúc trưởng thành vẫn cô đơn (không cô đơn khó mà viết được) Hải Thanh đã “Tự thanh I”; “Tự thanh II”, nghĩa là trong chủ đích rõ ràng về sự trong xanh, trong sáng, anh luôn khát khao về cái đẹp và luôn mong muốn cuộc đời này tươi đẹp, dẫu rằng đã có lúc tự mình phải thốt lên: “Ao sâu mơ chẳng thành ngòi/ Đất nâu đổi sắc muôn thời vẫn nâu”. Ngẫm mà thấy đúng quá, ngay cả với người viết bài này cũng vậy, dù ra phố ở đã lâu mà vẫn không thành người phố được. Quê đã ngấm vào trong máu. Ngày bươn chải phố phường có thể không nghĩ đến nhưng về đêm, quê lại trỗi dậy, lại “hành xác” như Hải Thanh ám ảnh: “Vẫn là trong héo ngoài tươi/ Chợ bao nhiêu nỗi khóc cười đi qua”. Có vào chợ quê trong những ngày mưa gió mới có thể thấm được nỗi sụt sùi của trời đất, của lòng người nơi thôn dã. Và cái chợ quê ấy, hôm nay cũng đã khác trong thơ Hải Thanh, khi mà tác giả đã cho ta một trải nghiệm, đúc rút: “Vẫn đây câu chuyện làm quà/ Để anh hàng trứng trở ra hai lòng”. Cái sự thật tưởng như không thật này, đang là một trớ trêu ở nông thôn khi bước vào cơ chế thị trường. Một nông thôn thuần nhất với bờ tre mái rạ đang được bê-tông hóa, và lòng người cũng có lúc đã đông cứng lại như bê-tông: “Từ khi em nắm chính quyền/ Em nghen nghét cả láng giềng trẻ trung”. Câu thơ ngỡ như chẳng có gì ăn nhập này lại rất ăn nhập với khung cảnh nông thôn đang có nhiều chuyển dịch: “Quê già phố xá thì non/ Làm cho lũ trẻ lon ton bỏ nhà…”. Trong vô vàn cái sợ, Hải Thanh đã cảnh tỉnh: “Sợ rằng mình cũng bê-tông/ Thèm nghe cổ tích lại không còn bà/ Sợ ai buộc lạt quê nhà/ Bưng ra phố xá bảo là… mớ rau!?”

Ta vẫn quen nói với nhau “lạt mềm buộc chặt”… Vậy mà Hải Thanh lại đem đến một liên tưởng khác, liên tưởng ấy như tâm sự, như giãi bày nhưng cũng là ý thức rất rõ về mình, về người, về những sự thay đổi: “Mưa nhiều ruộng thấp thành ao/ Nắng lâu cái đám đất cao thành đồi”. Lẽ dĩ nhiên là như thế, đương nhiên là như thế nhưng vẫn không hết lạ, khi mà đâu đó vẫn đập vào mắt ta: “Bến tri âm khuất bóng rồi/ Mênh mang nước; mênh mang trời; mênh mang…”.

Trong nỗi mênh mang ấy, Hải Thanh đã bơi trong cảm giác có nhiều bấu víu như những tay tre: “Mẹ là đấu gạo ăn đong/ Con là nồi nước đợi trong đói mèm/ Cha là chút lửa đất đèn/ Hóa thân khói trắng khói đen khói gì”.

Những thân phận ấy là thân phận của nông dân một thời, cũng là thân phận của Hải Thanh ở nơi phố xá những khi nghĩ về cội gốc: “Học trò vẫn học nghề nông/ Bài văn thầy giảng lại không có cày…”.

Trong bao nhiêu cái “suông”: Trăng suông, rượu suông, tình suông – Hải Thanh đã mang đến cho chúng ta một bữa tiệc về cái sự buồn và đẹp ở quê: “Này chén chú, này chén anh/ Uống đi rồi húp bát canh cua đồng”.

Giơ đôi càng lên cũng như con cua đồng ấy, Hải Thanh không phải chỉ “dọa” đâu, mà anh cho chúng ta nhận ra nhiều sự trắng trợn: “Bây giờ lời lãi con buôn/ Mang ra giữa chợ làm khuôn cho đời”.

Cái “khuôn” ấy, có lẽ chỉ xuất hiện trong thời cơ chế mở - Hải Thanh đã nhìn thấu vào tận cùng của những cái gợi là khuôn mẫu - Và anh đã lại một lần nữa giác ngộ: “Từ khi chân chậm mắt mờ/ Con như hoa thắm chẳng sờ thấy hương”.

Vẫn biết “hữu xạ tự nhiên hương” nhưng lầm lụi như người quê dưới bóng tre bóng mít, ngàn đời nay vẫn cứ quanh quẩn mãi, liệu có ai biết được tâm trạng này: “Bếp rơm rớm lửa dầm dề/ Khói mê man khói để khê đặc chiều”.

Có cảm giác cay mắt, cay cay nơi sống mũi khi gặp nhiều những câu thơ như thế trong “Tự thanh II” của Hải Thanh. Cái lạ nhất ở tập thơ này là viết về nông thôn mà vẫn thấy bóng dáng thị thành, viết về nỗi buồn của người quê một thuở mà cảm được cái buồn muôn thuở của làng quê Việt. Lạ nữa, là trong tiếc nuối những cái đẹp truyền thống bị mất đi vẫn thấy thấp thoáng cánh cò trong ca dao, vành nón trắng trên đồng và tình làng nghĩa xóm - nơi tắt lửa tối đèn có nhau. Còn cái mới, dĩ nhiên rồi - rất mới là đằng khác - ấy là những can dự vào nhân thế thời cuộc, tuy không bạo liệt, nhưng cũng vừa đủ để chúng ta nhận ra những góc khuất, những chỗ giột, những xê dịch… Mới ở cách nhìn, cách cảm, cách lập tứ dụng câu, dùng từ. Mới ở cảm quan về một thế giới nông thôn muôn thuở đã có nhiều sự khác. Mới về ý tưởng, về ý thức cảnh tỉnh và thức tỉnh - Hải Thanh đã viết về mình, về nông thôn, về vùng quê mình gắn bó bằng cả sự nuối tiếc và trân trọng nên cho ta cái cảm giác “nhìn giọt nước thấy mênh mông biển cả”. Soi chiếu vào đó ta thấy một nông thôn không giống nông thôn ngày nào ở sự ăn đong, ở niềm tạm bợ, ở ánh trăng suông - buồn nhưng đẹp. Buồn bởi nhiều nét đẹp truyền thống mất đi. Nhưng đẹp bởi nông thôn với muôn sự va đập vẫn là nơi bình yên, ấm áp để ta đi - về những khi lòng mình có điều gì oi ngạt. Và như thế “Tự thanh II” đạt đến sự lạ, và trong sự lạ, gặp một Hải Thanh quen thuộc nhưng rất mới trong việc tự làm mới lại mình, làm mới lại thơ lục bát Việt. 

Việt Trì, Ngày 20/9/2012

Nhà thơ Nguyễn Hưng Hải